Katika kipindi cha miongo miwili iliyopita, nikifanya kazi kuhusu masuala ya maendeleo ya Afrika ndani ya mfumo wa Umoja wa Mataifa, nimeshuhudia kuibuka kwa baadhi ya mifumo ya maendeleo yenye malengo makubwa na iliyo pana zaidi duniani. Ajenda 2063 ya Umoja wa Afrika inatoa mwongozo thabiti wa "Afrika Tuitakayo," huku Ajenda 2030 ya Maendeleo Endelevu ikitoa njia ya wote kuelekea ustawi, ushirikishwaji na uendelevu.
Leo, changamoto inayoikabili Afrika si tena ya kupanga. Ni ya kutekeleza.
Ukweli huu ndio uliokuwa kiini cha majadiliano wakati wa Siku ya Afrika katika Jukwaa la Kisiasa la Ngazi ya Juu kuhusu Maendeleo Endelevu (HLPF) la mwaka 2026, tarehe 30 Juni, ambapo watunga sera, mawaziri, wataalamu wa maendeleo na washirika walikutana chini ya kaulimbiu, "Kudumisha Kasi: Hatua za Mageuzi na Zilizoratibiwa kwa Ajenda 2030 na Ajenda 2063." Ujumbe uliotoka katika mazungumzo hayo ulikuwa wazi na usio na shaka: Afrika imekwisha kuweka mifumo; sasa ni lazima iongeze kasi ya utekelezaji.
Hakuna wakati wa dharura zaidi ya huu. Zimesalia chini ya miaka minne kufikia mwaka 2030.
Afrika imeingia katika awamu ya utekelezaji wa Mpango wa Pili wa Utekelezaji wa Miaka Kumi (2024–2033) wa Ajenda 2063. Jambo la kutia moyo ni kwamba Mapitio ya Kwanza ya Kila Baada ya Miaka Miwili ya Umoja wa Afrika kuhusu Mpango wa Pili wa Utekelezaji wa Miaka Kumi yanathibitisha kwamba nchi za Afrika zimepiga hatua kubwa katika kuoanisha mipango na taasisi za maendeleo za kitaifa na vipaumbele vya bara pamoja na Malengo ya Maendeleo Endelevu (SDGs). Dhamira ya kisiasa ipo. Umiliki wa kitaifa unakua. Misingi imekwishawekwa.
Awamu inayofuata inahitaji utendaji. Kwanza, Afrika ni lazima ihame kutoka ajenda zinazotekelezwa kando kwa kando hadi utekelezaji uliounganishwa. Kwa muda mrefu, Ajenda 2063 na SDGs mara nyingi zimeshughulikiwa kama michakato miwili tofauti ya kutoa taarifa, zikishindania uwezo mdogo wa kitaasisi na rasilimali za kifedha. Badala yake, serikali zinapaswa kufuata mifumo iliyounganishwa ya kupanga, kutengeneza bajeti, kutekeleza, kufuatilia na kutoa taarifa, mifumo inayoruhusu mkakati mmoja wa maendeleo ya kitaifa kuhudumia ajenda zote mbili kwa wakati mmoja.
Uunganishaji hupunguza urudufu, huimarisha uwajibikaji, na huboresha mshikamano wa sera. La muhimu zaidi, huhakikisha kwamba afua za maendeleo zinaimarishana badala ya kufanya kazi kila moja kwa kujitenga. Uwekezaji katika maji huchangia matokeo ya afya; upatikanaji wa nishati huchochea ukuzaji wa viwanda; miundombinu ya kidijitali huboresha elimu, utawala na tija; na miji stahimilivu huzalisha fursa za ajira na ubunifu.
Changamoto za maendeleo zimeunganishwa. Suluhu nazo ni lazima ziunganishwe vivyo hivyo.
Pili, Afrika ni lazima igeuze mifumo ya mapitio kuwa zana za utekelezaji.
Mwaka huu, nchi 19 za Afrika zinawasilisha Mapitio ya Kitaifa ya Hiari (VNRs) katika HLPF tarehe 15 Julai wakati wa kipindi cha mawaziri chini ya kaulimbiu: “Kuendeleza Ajenda 2030 ya Maendeleo Endelevu na Ajenda 2063 kupitia Hatua za Mageuzi na Zilizoratibiwa”, jambo linaloonyesha dhamira ya kupongezwa ya uwazi, kujifunza baina ya wenzao, na uwajibikaji.
Hata hivyo, VNRs zinapaswa kwenda mbali zaidi ya kuandika mafanikio na kuorodhesha changamoto. Thamani yao kubwa iko katika kubaini mapengo ya kisera, vikwazo vya kitaasisi, ufinyu wa ufadhili, na vizingiti vya utekelezaji. Zikitumika ipasavyo, VNRs zinaweza kuwa zana za uchunguzi zinazosaidia serikali kuweka vipaumbele vya mageuzi, kuimarisha taasisi, na kuboresha matokeo ya maendeleo.
Vivyo hivyo, Mapitio ya Hiari ya Ngazi ya Mitaa (VLRs) yanapaswa kuwa zana muhimu za kupeleka maendeleo endelevu katika ngazi ya jamii. Kwani, wananchi hawayaoni maendeleo kupitia viashiria vya kimataifa au mifumo ya kibara. Wanaupata kupitia upatikanaji wa maji safi, umeme wa uhakika, shule bora, nyumba za bei nafuu, mifumo ya usafiri, vituo vya afya, na ajira zenye staha katika jamii zao. Kwa hiyo, kupeleka maendeleo katika ngazi ya jamii si suala la pembeni. Ndipo maendeleo yanapofaulu au kushindwa.
Tatu, Afrika ni lazima iweke utawala na uratibu wa kitaasisi katika kiini cha jitihada za utekelezaji. Changamoto nyingi za maendeleo zinaendelea kudumu si kwa sababu ya sera dhaifu bali kwa sababu ya taasisi zilizogawanyika, majukumu yanayoingiliana, na uratibu usiotosha baina ya sekta na ngazi mbalimbali za serikali.
Hakuna wizara inayoweza kutekeleza SDGs peke yake.
Wizara ya nishati haiwezi kufikia ukuzaji wa viwanda bila miundombinu ya usafiri. Wizara za maji haziwezi kufikia usafi wa mazingira kwa wote bila kuzishirikisha mamlaka za mipango miji. Serikali za kitaifa haziwezi kuleta maendeleo jumuishi bila serikali za mitaa. Wala taasisi za umma haziwezi kufanikiwa bila ushiriki hai wa asasi za kiraia, taasisi za kitaaluma, mashirika ya vijana, taasisi za fedha za maendeleo, na sekta binafsi.
Wakati ujao ni wa serikali zinazoweza kuwakutanisha wadau, kuratibu, na kushirikiana.
Nne, kugharamia utekelezaji ni lazima kuwe muhimu sawa na kugharamia malengo makubwa.
Afrika inakabiliwa na mapengo makubwa ya ufadhili katika miundombinu, nishati, ukuzaji wa viwanda, kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi, na ulinzi wa kijamii. Hata hivyo, changamoto si suala la wingi wa fedha zinazopatikana pekee; ni suala pia la ubora na uoanishaji wa uwekezaji.
Nchi zitahitaji kuimarisha uhamasishaji wa rasilimali za ndani, kuboresha usimamizi wa kodi, kupunguza mitiririko haramu ya fedha, kuimarisha masoko ya mitaji, na kuoanisha matumizi ya umma kwa karibu zaidi na vipaumbele vya maendeleo ya kitaifa. Zana bunifu za ufadhili, mifumo ya fedha mseto, na ushiriki mkubwa zaidi wa sekta binafsi navyo vitakuwa muhimu.
Ni muhimu vilevile kuhakikisha kwamba kila dola inayowekezwa inaleta matokeo ya maendeleo yanayoweza kupimika. Bajeti ni matamko ya kisera. Maamuzi ya matumizi ya umma ni lazima yaakisi vipaumbele vya maendeleo.
Tano, mageuzi ya kidijitali ya Afrika ni lazima yaharakishe utekelezaji.
Utungaji wa sera unaozingatia ushahidi hutegemea data ya kuaminika, mifumo imara ya takwimu, na mifumo ya kisasa ya ufuatiliaji. Hata hivyo, nchi nyingi zinaendelea kukabiliwa na mapengo makubwa ya data yanayokwamisha upangaji na uwajibikaji.
Teknolojia za kidijitali zinaweza kusaidia kuziba mapengo haya.
Akili bandia, teknolojia za taarifa za kijiografia (GIS), miundombinu ya umma ya kidijitali, mifumo ya utawala kielektroniki, na majukwaa ya ufuatiliaji wa wakati halisi vinatoa fursa zisizo na kifani za kuboresha utoaji huduma, kuimarisha uwazi, na kuunga mkono uamuzi unaozingatia ushahidi.
Mazingira ya ubunifu yanayokua kwa kasi na vitovu vya teknolojia barani humu vinatoa sababu za kuwa na matumaini. Changamoto sasa ni kupanua suluhu na kuhakikisha kwamba mageuzi ya kidijitali yanahudumia vipaumbele vya maendeleo badala ya kuongeza ukosefu wa usawa.
Mwisho, ushirikiano unabaki kuwa chachu yenye nguvu zaidi ya maendeleo kwa Afrika.
Serikali peke yao haziwezi kutekeleza Ajenda 2063 wala SDGs. Mafanikio yatategemea ushirikiano imara zaidi baina ya taasisi za kikanda, mfumo wa Umoja wa Mataifa, benki za maendeleo za kimataifa, mashirika ya asasi za kiraia, vyuo vikuu, mitandao ya vijana, jamii, na sekta binafsi.
Mkutano wa Umoja wa Mataifa kuhusu Maji wa mwaka 2026, unaoandaliwa kwa pamoja na Senegal na Umoja wa Falme za Kiarabu, unatoa fursa muhimu ya kuhamasisha hatua za pamoja kuhusu mojawapo ya rasilimali muhimu zaidi za kimkakati za maendeleo ya Afrika: maji.
Historia ya maendeleo ya Afrika daima imekuwa ya ustahimilivu, ubadilikaji, na uwezekano.
Bara linaingia katika muongo huu wa maamuzi likiwa na taasisi imara zaidi, mikakati iliyo wazi zaidi, mshikamano wa kikanda ulio na kina zaidi, na kizazi cha wabunifu na wajasiriamali vijana wenye uwezo wa kuunda upya mustakabali wake. Eneo Huru la Biashara la Bara la Afrika, uchumi wa kidijitali unaopanuka barani, na uwekezaji unaoongezeka katika nishati mbadala na miundombinu vinatoa misingi muhimu ya matumaini.
Lakini matumaini pekee hayatafikia malengo. Utekelezaji ndio utakaoyafikia.
Historia mara chache hukumbuka ubora wa mipango ambayo mataifa huitengeneza. Hukumbuka matokeo wanayoyafikisha.
Afrika tayari imeuonyesha ulimwengu kwamba inaweza kujenga dira zenye malengo makubwa. Jukumu lililo mbele yetu sasa ni kujenga taasisi, ushirikiano, mifumo ya ufadhili, na mifumo ya utekelezaji yenye uwezo wa kugeuza dira hizo kuwa uhalisia.
Muongo wa kupanga umekwisha. Muongo wa kutekeleza umeanza.
David Wright ni Afisa wa Masuala ya Kiuchumi katika Ofisi ya Mshauri Maalum wa Umoja wa Mataifa kuhusu Afrika.
